Bulatlat

Ang bugtong o palaisipan ang pinakapaborito kong porma ng tula: maigsi ngunit mabagsik. Kung ang mga bugtong noo’y alinsunod sa animistikong tradisyon (paniniwala sa mga ispiritung naninirahan sa kalikasan), ang mga historikal na karanasan ng bansa ang magdudulot ng pagbabago sa konsepto’t nilalaman ng mga bugtong.

NI MICHAEL FRANCIS C. ANDRADA
Iniambag sa Bulatlat
KULTURA
Vol. VIII, No. 11, April 20-26, 2008

Ang bugtong o palaisipan ang pinakapaborito kong porma ng tula: maigsi ngunit mabagsik. Kung ang mga bugtong noo’y alinsunod sa animistikong tradisyon (paniniwala sa mga ispiritung naninirahan sa kalikasan), ang mga historikal na karanasan ng bansa ang magdudulot ng pagbabago sa konsepto’t nilalaman ng mga bugtong. Ang mga bugtong ng mga Aeta noon hinggil sa tubig ay mayroong katambal na taimtim na pagpapahalaga sa kalikasan:

(1)
Kapag hiniwa mo,
Naghihilom nang walang pilat.

Gayundin ang napaka-pilosopikal na burita o bugtong ng mga taga-Hilagang Luzon na patungkol sa tae o ebak ng kalabaw:

(2)
No baro narukop,
No daan nalagda.

Kung bago’y mahina,
Malakas kung luma.

Sa unang basa o dinig sa kasalukuyan, maaari itong ituring na bastos ng makababasa o makaririnig. Ngunit kung ikokontekstwalisa natin ito sa kaligiran at kapanahunang nagluwal sa bugtong na ito, makikitang walang bahid ng kolonyal na urbanisasyon ang bugtong – na nagpapamalas na ang pag-uusap hinggil sa mga bagay tulad ng tae o dumi ay itinuring lamang na bastos ng mga kolonyal na mananakop, bilang bahagi ng kolonyal na rekonstruksyon nito ng kamalayan ng kinokolonisa. Itinatanghal rin ng buritang ito ang lokal na pilosopiya hinggil sa kronolohiya – na ang bago’y naluluma. Ngunit kasabay nito’y mas itinatanghal ng burita ang lokal na pilosopiya ng parikala – na hindi lahat ng bago ay malakas at hindi lahat ng luma ay mahina. Magandang isipin na ang pagsasa-burita ng mga lokal na pilosopiyang ito’y matalas na naiakma sa organikong proseso ng katawan ng pagluluwal ng hayop at tao: ang parikala ng pagdumi – na itinuring na bastos pagpasok ng mga Kastilang kolonisador.

Kaugnay nito, nang lukuban ng kolonyal na Katolisismo ang bansa, ang mga bugtong sa Pilipinas ay nagkaroon ng epistemolohikal na pagbabagong ipinayungyong ng mga kolonisador sa mga Pilipino. Sa bugtong ng mga taga-Laguna na patungkol sa palay, ang

(3)
Espada ni Hesus,
Magkabila’y matulis

ang dati’y itinuturing bilang agrikultural na ginto ng mga sinaunang Pilipino ay lalakapan ng kolonyal at Katolikong mensahe. Makikitang ang pagbabagong epistemolohikal na ito dahil kung sa kamalayan ng mga sinaunang Pilipino noon ay biyaya ng kalikasan at ng kanilang kasipagan ang mga butil ng palay, sa paglukob ng kolonyal na kaayusan ay matatransporma sa kamalayan ng mga kinolonisa na ang palay ay biyaya ng Katolikong Diyos. Mararamdaman rin sa nasabing pagsasabugtong ng palay ang marahas na bahagi ng kolonyalismong Katoliko – ang malay na pagdidikit ng marahas na sandatang espada sa banal na imahen ni Hesus.

Sa pagkubabaw naman ng mga kolonisador na Amerikano, mapapansing kinakain di lamang ng wikang Ingles kundi ng kaisipang kolonyal maging ang bugtong. Mapupuna ito sa bugtong hinggil sa santol:

(4)
Anong prutas ang mas mataas pa sa araw?

Mapapansing nakatali sa dalawang salitang Ingles ang sagot sa nasabing bugtong: “sun” at “tall.” Malaya ring pumasok maging sa mga bugtong sa bansa ang kolonyal na kulturang dulot ng popular at konsumeristang industriya ng mga Amerikano at Anglo-Amerikano. Masisipat ito sa bugtong tungkol sa zipper:

(5)
Dumaan si Tarzan,
Nahiwa ang daan.

Samakatwid, makikita sa pamamaraang ito kung paanong ginagawang-bugtong o ibinubugtong ang bayan ayon sa mga kaganapang politikal at panlipunan. Ngunit hindi ito nangangahulugan na dahil kontrolado ng mga makapangyarihang dayuhan at lokal na uri at puwersang panlipunan ang kalakarang pang-ekonomiya at pampolitika ng Pilipinas, na nananatiling mapagtimbuwal para sa hegemonikong orden ang larangang pangkultura ng mga Pilipino. Sa katunayan, ang kasaysayan at praktikang pampanitikan sa Pilipinas ay mahigpit na nakasandig sa tradisyong protesta at rebolusyonaryo. Pansinin ang bugtong tungkol sa ulingan o kalang de uling, na may mensaheng anti-kolonyalismong Kastila:

(6)
Nang sundutin ng Kastila
Ang maitim na puwet ng Ita,
Naglagablag ang baga.

Mapipiga mula sa naturang bugtong na ang pandarahas ng mga kolonisador sa mga sinaunang Pilipino ay hindi nagdulot nang pangangayupapa, kundi ng protesta’t rebolusyon sa kolonyal na (kawalang-)kaayusan.

Bugtong ng Negosyo

Sa intensipikasyon ng konsumerismo at monopolyo kapitalismong Amerikano sa Pilipinas, makikitang maging ang paraan ng pagbugtong sa Pilipinas ay naapektuhan nito. Tingnan na lamang natin ang mga bugtong na nililikha ng konsumeristang industriya ng kulturang popular sa Pilipinas: mga tagline ng iba’t ibang produkto ng mga lokal at dayuhang monopolyo kapitalista. Si Dr. Rosario Cruz Lucero, sa kaniyang mga klase ng Panitikan ng Pilipinas 12: Text Mo, Text Ko, ang unang nagpahiwatig na ang mga tagline ay maituturing nang modernong bugtong. Dahil araw-araw na itinatanghal ang mga produkto ng konsumerismo sa pangmadlang midya, malay man o hindi ay pumapasok ito sa kamalayan ng mamamayan. Sa industriya ng advertising, tinatawag ang malay o hindi-malay na pagsasa-kamalayan bilang soft-selling.

Gawin nating halimbawa ang mga advertising tagline ng iba’t ibang produkto at ang mga station tagline ng iba’t ibang kumpanyang pangmidya. Kapag narinig o nabasa natin ang mga tagline tulad ng

(7)
I-Bottomless Mo!,

tiyak na “Nestea” ang maikakabit natin dito. Kapag naman ang tagline na

(8)
Making great things possible,

ang natunghayan natin, “Globe” ang siyang sasagi sa kaisipan. Gayundin, kapag nakabasa tayo sa dyaryo ng salitang

(9)
Kapamilya,

ang ABS-CBN ang naiisip natin kahit na tungkol sa hinaing ng mga migranteng manggagawa ang tinatalakay ng artikulo sa dyaryo. O di kaya naman ay

(10)
Kapuso,

na batid nating salitang pangkondisyon ng GMA 7 sa mga tagapagtangkilik nito.

Samakatuwid, ang mga tagline na ito mula sa mga patalastas ng samu’t saring produkto at kumpanya ang maituturing na mga “bugtong-negosyo” o “bugtong ng kapitalismo.” Kung ang pagbuo ng mga bugtong noong sinaunang panahon – at magpasahanggang ngayon sa maraming komunidad ng mga pambansang minorya – sa Pilipinas ay isang komunal na aktibidad, ang pagbuo ng mga bugtong ng negosyo ay isang binabayarang aktibidad ng manggagawa-manunulat na pumapasok sa isang relasyong pangkapangyarihan sa nagpapasahod sa kaniya. Ang mga manggagawa-manunulat ng iba’t ibang ahensiya at kumpanya ng industriya ng advertising ang lumilikha at lumalalang ng mga linya at konseptong ipangbebenta ng mga produkto ng mga negosyanteng umaarkila sa mga manggagawa-manunulat. Halimbawa nito ang mga sumusunod na tagline ng iba’t ibang sikat na monopolyo kapital (produkto ng monopolyo kapitalista) at negosyo, na sa paulit-ulit na pagpapatalos sa atin sa pangmadlang midya ay namememorya na ng madla:

(7)
We’ve got it all for you!

(8)
Ang wallet na masuwerte!

(9)
Wais!

(10)
Ito ang Tama!

Samakatuwid, ang mga modernong bugtong na ito, malay man o hindi, ay kawangis at kapisan ng mga negosyo. Sa akademiya naman, Si Prop. German Gervacio ang maituturing na nagpasimuno at ang pangunahing tagapaglikha ng mga modernong bugtong. Ang masigasig niyang obserbasyon sa kontemporanyong panahon – at sa mga produkto ng panahong ito – ay makikitang naisabugtong sa kaniyang mga akda. Pansinin kung paanong naipagdikit ni Gervacio ang katutubong pamamaraan ng pagbugtong sa mga modernong produkto ng iba’t ibang lokal at dayuhang industriya sa bansa:

(11)
Umiikot ang mga tainga,
Malamig-lamig ang hininga.

(12)
Kulog ni Genevieve,
Naaabot lang ay yungib.

(13)
Pagkapandakekok na elepante,
Alikabok ang pagkain parati.

(14)
Duguang buhok ni Leticia
Sinipsip ng kanyang bisita.

Ang mga likas na bahagi ng kaligiran noon ang nililikhaan ng bugtong ng mga Pilipino. Ang mga produkto ng teknolohiya, ang mga komersyal na establisimiyento at mga (neo)kolonyal na impluwensiya ngayon ay kabilang na sa maaaring ibugtong ng mga Pilipino. Masdan halimbawa ang mga modernong bugtong na nalikha ng aking mga estudyante sa Panitikan ng Pilipinas 12 at Malikhaing Pagsulat 10:

(15)
Isang lugar na maraming aircon
May kinalaman kay Sharon.
(Lorence Benitez)

(16)
Isang higanteng nilalang,
Walang kabusugan, walang kauhawan.
(Chrisse Hyne Hernandez)

(17)
Pinaupo sa kandungan,
Pinindot-pindot pa ang katawan.
(Mark Jhun Ilejay)

(18)
Panalangin ni Totong ay di mabutas
Kung hindi’y mukha ang lalabas.
(Jothesa Sunglao)

Naging popular rin sa birtwal at elektronikong komunikasyon ang mga text-joke na pinagsasalita ang iba’t ibang bagay. Ang pangunahing pamamaraan ng abstraksyong ginawa sa text-joke ay ang personipikasyon – o ang paglalagay ng katangiang-pantao sa mga bagay, sa partikular ang literal na pagbibigay-tinig o pagpapasalita sa mga bagay na ito. Tinatayang nagsimula ito bilang pagkokomisyon ng mga kumpanyang Globe at Smart sa mga lumilikha ng text-jokes. Ngunit sa kalaunan, kahit sino ay lumilikha na ng ganitong uri ng text-joke sapagkat madali lamang sundan ang porma: (1) isa o higit pang prase o linya na nakapaloob sa mga panipi; at (2) emdash o dobleng gitling na agad susundan ng pangalan o tawag sa bagay na nagsaad ng nakapaniping prase o linya. Literal na direktang quotation ito mula sa naturang bagay. Maituturing itong modernong bugtong sapagkat ipinahuhula sa mambabasa – at makikinig, dahil ang operasyon ng text-joke ay hindi lang ipabasa-ipasa kundi iparinig-ipasa – kung sino o ano ang bagay na nagsasalita. Halimbawa ang text-joke o text-bugtong na

(19)
“Tama na! Huwag mo na akong bilugin!”,

na sa unang basa o dinig ay iisipin nating isang nagseselos o perenyal na nilolokong karelasyon ang nagsasalita; ngunit pagdating sa dulo ng nasabing text-mensahe ay mababasa nating isang “—kulangot” pala ang nagsasalita!

Sa yugtong ito, nakatutuwang isipin na maaari pa rin tayong lumikha ng mga bugtong kahit sa panahong kinakain ng modernisasyon ang mga katutubong panitikan at kultura ng bansa. Ngunit dapat ring isipin na isang bagay ang paglikha ng modernong bugtong, at ibang bagay ang paglikha ng mapagpalayang modernong bugtong. Sa kaso ng mga modernong bugtong na naihanay sa itaas, nananatili lamang ito sa antas ng “patalastas” o sa antas-promosyonal na malay o hindi-malay na nagsisilbi sa interes ng negosyo.

Reaksyonaryong Bugtong at ang Ninunal na Republika

Maging ang estado o gobyerno’y lumilikha ng sarili nitong mga modernong bugtong na ipinangkokondisyon sa mamamayan. Halimbawa, si Gng. Gloria Macapagal-Arroyo – o kung sinumang ghost writer niya – ay kinakasangkapan ang praseng

(19)
“Strong Republic” o “Matatag na Republika”

upang magpatungkol sa kaniyang programang pampolitika at pang-ekonomiya, na walang ipinagkaiba sa ibang mga rehimen kundi ang intensipikasyon ng mga mapaniil na batas at programang kontra-mamamayan. Kung kaya’t kapag nababanggit ang praseng ito, awtomatikong naikakawing ito kay Arroyo at sa reaksyonaryong administrasyon niya. Maganda ring analisahin ang bugtong-tagline na

(20)
Walang Kupas!

ng patalastas pantelebisyon ng Philippine Charitiy Sweepstakes Office (PCSO) kung saan prominente ang mukha ni Arroyo. Ipinamamalas ng propagandang ito ng rehimeng Arroyo na siya’y “Ina ng Bayan” na nag-aaruga at kumakalinga nang “walang kupas” sa mga mamamayan. Samakatwid, ang mga ito’y bugtong ng reaksyonaryong pamahalaan at pilit nitong tinatakpan ang katotohanang lalong lumalala ang krisis sa bansa.

Halos ganito rin ang tema ng patalastas pantelebisyon ng Philippine Amusement and Gaming Corporation (PAGCOR) – ang korporasyon ng gobyerno na siyang tagapagpatakbo ng ligal na sugalan sa bansa. Ang konsepto ng pagsusugal na doble-kara ang pagtanggap sa Pilipinas bunga ng impluwensiyang Kastila at Amerikano ay ipinakete ng PAGCOR sa nasabing patalastas bilang

(21)
Tanglaw ng Sambayanan,
Kaagapay sa Kaunlaran.

Idaragdag pa rito ang ilang mga linya tulad ng

(22)
Isang ina na bukas ang puso para sa lahat,

na pinag-iisa ang PAGCOR at si Gng. Arroyo. Lahat ng bugtong na ito’y kahugpong ng reaksyonaryong programa ng administrasyong Arroyo. Samakatuwid, ang mga ito’y hindi lamang natatali bilang bugtong ng negosyo kundi lalo’t higit bilang reaksyonaryong bugtong.

Minakabayang Bugtong

Ayon kay Gelacio Guillermo, “Isang aspeto ng pagbabago sa pang-araw-araw na buhay sa kanayunan, laluna sa pinakaliblib na lugar sa kabundukan, ay ang transpormasyon ng tradisyunal na mga porma ng pamamahayag (kanta, sayaw, tugtog, tula) at ritwal para maiakma ang mga ito sa kasalukuyang kalagayan at pangangailangan ng rebolusyonaryong kilusan… Sa ganito, naiaangat ang mga pormang ito mula sa lumang pyudal na kultura at nagiging bahagi ng bagong rebolusyonaryong kultura.”

Sa gitna ng tila pananaig ng mga bugtong ng negosyo at estado, mayroong pangangailangang tapatan ang mga bugtong na ito. Maaari itong gawin sa pamamagitan ng paghango sa mga tagline-bugtong mula sa kapitalista at reaksyonaryong kinalalagyan nito: (a) pag-satirika sa mga bugtong, at (b) pagtransporma sa mga ito bilang mga bugtong ng protesta at rebolusyon. Sa partikular, ang mga lilikhaing minakabayang modernong bugtong ay nararapat maging bugtong na sumusuri at lumalaban sa imperyalismo, burukrata kapitalismo at pyudalismo – at nararapat na magpahayag ng rebolusyonaryong adhikain ng pagtataguyod ng progresibong lipunan – upang tunay na maging makabayan.

Halimbawa nito ang mga politikal o makabayang bugtong na halaw sa mga lumang bugtong at tagline ng mga patalastas. Iisa lamang ang sagot sa sumusunod na mga bugtong:

(23)
Ang anak ay nakaupo na,
Ang ina’y gumagapang pa. (Kalabasa)

Nang ang Ina’y nakaupo na,
Ang mga Kaanak ay pinagapang na.

(24)
Yumuko man ang reyna,
Hindi mahuhulog ang korona. (Bayabas)

Yumuko man ang Reyna,
Hindi puputungan ng korona.

(25)
Making great things possible. (Globe)

Making simple things impossible.

(26)
Isang prinsesa,
Nakaupo sa tasa. (Kasoy)

Isang terorista,
Nakaupo sa Casa.

Ang mga modernong bugtong rin ay puwedeng langkapan ng mapagpalayang kaisipan. Halimbawa pa rin nito ay si Gervacio na hindi nagpatali sa payak na pagsasabugtong lamang ng mga modernong kaganapan sa kontemporanyong panahon. Sa katunayan, hindi lamang siya lumilikha ng mga modernong bugtong; higit sa lahat, lumalalang siya ng mga politikal at protestang modernong bugtong – iyong tumutuligsa sa pag-iral ng mga monopolyo kapital at pagbaha ng neokolonyal at kapitalistang ideolohiya. Tingnan halimbawa ang mapanudyong mga bugtong na nalikha ni Gervacio:

(27)
Sa bahay ni Sangko Henry
Piyesta araw-araw, gabi-gabi.

(28)
Binayaran ko na nga’t lahat
Pinatamaan pa ako sa kidlat.

Hindi lamang payak na pagpapahula ang ginagawa ni Gervacio, kundi pagpapakintal rin ng sosyo-politikal na mensahe tulad ng masisipat sa bugtong niya tungkol sa ilusyon ng kapitalistang kasiyahan sa Shoemart o SM ni Henry Sy. O di kaya’y ang monopolyo sa elektrisidad ng Meralco kung kaya mataas ang presyo ng kuryente sa bansa.

Samakatuwid, makikita natin ang napakalaking politikal na potensiyal ng mga bugtong para sa pagmumulat at pagpapakilos. At ang potensiyal na ito’y nalulubos sa maigsing tula ngunit mabagsik.

Dahil sa ninunal na panahon, ang binugtong na bayan ay kailangang sumagot, at ang nagrereyna-reynahan ay kailangang panagutin. Iniambag sa Bulatlat

Sanggunian:

Delfin L. Tolentino. “Introduction: Cordillera Literature.” Filipinos Writing: Philippine Literature from the Regions. Bienvenido Lumbera, pangkalahatang patnugot. Pasig City: Anvil Publishing, Inc. at Bienvenido Lumbera.
Guillermo, Gelacio. “Introduksyon.” Nasa Instityut sa Panitikan at Sining ng Sambayanan (IPASA). Muog: Ang Naratibo ng Kanayunan sa Matagalang Digmang Bayan sa Pilipinas. Quezon City: University of the Philippines Press. 1998.