Ang Subic Rape Case: Tungo sa Paghusga sa Visiting Forces Agreement

Mula 1947 hanggang 1991, sa higit tatlong libong naiulat na krimeng nagawa ng mga hukbong Kano dito sa bansa, wala ni isang kaso ang umabot sa hukuman at nalitis at nakapaghatol laban sa mga nagkasalang sundalo ng Estados Unidos, kabilang na ang mga krimeng karumaldumal.

Ni Roland G. Simbulan*
Propesor sa Development Studies at Public Management
at Faculty Regent, University of the Philippines
Inilathala ng Bulatlat

Lubos kong ikinagagalak at ikinararangal ang maimbitahan ng Union of Journalists of the Philippines-UP Diliman at ng Nicole Information Bureau, Task Force Subic Rape, na talakayin ang Subic Rape Case sa Konteksto ng Relasyong RP-U.S..  Ang patakarang panlabas ay makapangyarihang instrumento ng pamahalaan na determinadong mapabuti ang kaunlaran at seguridad ng kanyang bansa. Sa puntong ito ng ating kasaysayan, at higit kailanman, ang ating pambansa at panlabas na patakaran ay dapat may iisang layunin: ang muling pagbawi sa buong pamamalakad ng mga Pilipino sa sariling yamang pambansa (likas, yamang paggawa, pinansyal, estado, atbp.) upang tayong mga Pilipino ang makatukoy, nang may buong ganap na kapangyarihang pambansa, ng ating landas tungo sa pag-unlad na siyang magsisiguro ng pinakamataas na kapakanan para sa pinakamaraming bilang ng mga Pilipino.\ Ang patakarang panlabas ay dapat maging instrumento para sa pambansang kaunlaran at karapatan sa sariling pagpapasya , hindi ang  maging sandata ng pagsuko.  Noon pa man, marami nang mga administrasyon sa Pilipinas ang sumunod sa mga itinatakda ng mga tagapagtaguyod ng imperyalismo at lumunok ng mga lasong nagpapanggap na gamot na inihahain ng tambalang IMF-World Bank at nagkaroon ng grabeng epekto sa ating pambansang ekonomiya at nagbunga ng higit pang di pagkakapantay-pantay at kahirapan.  Ang mismong pundasyon ng isang malayang patakarang panlabas ay, sa katotohanan, nasulat na sa 1987   Saligang Batas ng Pilipinas na nakabatay sa mga prinsipyo ng sariling pagkakilanlan, kawalan ng banyagang panghihimasok, demilitarisasyon at denukleyarisasyon.

DISMAYED: 'Nicole,' an alias assigned by a court to protect her identity, covers her face during a hastily-called news conference at a suburban Quezon city restaurant Sept. 14, in which she expressed dismay over the public prosecutors’ handling of the trial of U.S. Marines accused of raping her, and demanded that they be replaced. (AP Photo/Aaron Favila)

Malinaw ang mga itinatalag ng 1987 Konstitusyon hinggil sa ating patakarang panlabas.  Nakasaad sa Artikulo II, Seksiyon 2, 7, 8 at 19 ang pangkalahatang direksiyon ng ating relasyong panlabas. 

“Seksyon 2: Itinatakwil ng Pilipinas ang digmaan bilang kasangkapan ng patakarang pambansa, tinatanggap bilang bahagi ng batas ng bansa ang mga simulain ng batas internasyunal na kinikilala ng lahat at umaayon sa patakaran ng kapayapaan, pagkakapantay pantay, katarungan, kalayaan, pakikipagtulungan sa lahat ng bansa.”

“Seksyon 7: Dapat sundin ng Estado ang isang malayang patakarang panlabas sa mga pakikipag-ugnayan nito sa ibang mga estado, dapat unang-unang isaalang alang ang ganap na kapangyarihang pambansa, integridad na teritoryal, kapakanang pambansa, karapatan sa sariling pagpapasya.”

“Seksyon 8: Tinatanggap at sinusunod ng Pilipinas nang alinsunod sa kapakanang pambansa, ang patakarang malaya laban sa pagkakaroon ng mga sandatang nuclear sa teritoryo nito.”

“Seksyon 19: Dapat bumuo ang Estado ng pambansang ekonomiyang nakakatayo sa sarili at malaya na epektibong kinukontrol ng mga Pilipino.” 

Tinitiyak ng Saligang Batas ang gampanin ng Kongreso at pagiging bukas ng proseso ng paggawa ng tratado gaya ng sinasaad sa Artikulo VII, Seksyon 21:

“Hindi dapat maging balida at maybisa ang anumang tratado o kasunduang internasyunal nang walang pagsang-ayon ng dalawang-katlo (2/3) man lamang ng mga kagawad ng Senado.”

Sa Artikulo XVIII sa Transitory Provisions, Seksyon 25, isinasaad nito na: “ Sa pagwawakas sa 1991 ng Kasunduan ng Republika ng Pilipinas at Estados Unidos tungkol sa mga Base Militar, ang mga dayuhang base military, mga tropa o mga pasilidad ay hindi dapat pahintulutan sa Pilipinas maliban sa ilalim ng mga termino ng tratado na kinatigan gaya ng nararapat sa Senado at kung hinihingi ng Kongreso, ay niratipikahan ng mayoryang boto ng mamamayan sa isang reperendum na iriraos para sa layuning iyon at kinilalang tratado ng kabilang panig ng naikipagkasundong Estado.”

May mga probisyon rin tayo na nauukol sa ating diplomasyang pang-ekonomiya.  Sa Artikulo XII,sa pambansang ekonomiya at patrimonya:

“Seksyon 1: Ang mga tunguhin ng pambansang ekonomiya ay higit pang ekwitableng pamamahagi ng mga pagkakataon, kita, at kayamanan, sustinadong pagpaparami ng kalakal at mga paglilingkod para sa kapakinabangan ng sambayanan at lumalagong pagkaprodukto bilang susi sa pag-aangat ng uri ng pamumuhay para sa lahat, lalo na sa mga kapos palad.”

“Seksyon 12: Dapat magtaguyod ang Estado ng makiling na paggamit ng paggawang Pilipino, domestikong materyales at mga kalakal na yaring local at dapat magpatibay ng mga hakbangin upang makalaban sa kumpitensya ang mga ito.”

“Seksyon 13: Dapat magtaguyod ang Estado ng patakarang pangkalakal na mauukol sa kapakanang panlahat at magagamit sa lahat ng mga anyo at ayos ng palitan na nasasalig sa pagkakapantay pantay at pagtutumbasan.”

Habang marami sa mga probisyong malaya’t makabayan ng Saligang Batas ng 1987 ay nanatili pa ring epektibo at nakatala, ang mga ito’y pinag-iisipan nang palitan kung di man tuluyang burahin. Ang proposisyong baguhin ang Konstitusyon ay mga hakbang upang maalis ang maka-soberanya at maka-Pilipinong probisyon at upang patuloy na tagpasin ito palapit sa patakarang neo-liberal at ‘global cop’ na papel para sa Hukbong Sandatahan ng Amerika.

Dahil sa makabayan at maka-soberaniyang probisyon ng Saligang Batas, marapat na tayo ay tumutol sa tangkang pagbura o dili kaya’y delisyon sa mga ito, at sa tangkang isingit ang mga probisyong maka-militarisasyon o maka-dayuhan. Dapat nating itaguyod ang mga ipinamanang probisyon sa Konstitusyon na   para sa kapayapaan, istrakturang pangkabuhayan, kalayaan at katarungan.

Ang patakarang panlabas ng bansa ay karapat-dapat lamang gabayan ng isang malinaw na balangkas na ang layon ay pagpapanatili at pagtataguyod ng hanap-buhay, negosyo at mga lokal na industriya, at sa pamamagitan nito, makikita natin ang papel ng pandayuhang kapital, pautang at anumang tulong mula sa labas, maging an gating pakikapag-alyansa sa mga makapangyarihang bansa.  Maging ang diplomasyang pang-ekonomiko ay marapat lamang na nakasentro kung paano magiging patas ang relasyong pangkalakalan at base sa kapwa nakakabuting relasyon.

Ang patakarang panlabas ng Pilipinas ay maiuugat at patuloy na sinisilip ang mga suliraning pangdaigdigan tulad ng terorismo at pambansang seguridad sa prisma at pananaw ng Estados Unidos.  Samakatuwid, ang unang hakbang upang magkaroon ng alternatibong patakarang panlabas ang Pilipinas ay baguhin ang ganitong klase ng pamamalakad para mas malalim at makatarungang relasyong Pilipinas-Estados Unidos.

Ang pambansang istratehikong interes sa pampulitikal at pang-seguridad na aspeto ay hindi kailanman maihihiwalay sa pang-ekonomikong layunin.  Ang pambansang pangangalakal at pagpapalak kung gayon ay dapat kaakibat ng produkto, kalakalan at pagkakaiba-iba ng merkado.  Para sa pambansang interes, dapat siguraduhin ng gobyerno na mayroong ekonomikong kooperasyon, tulong pangdayuhan at puhunan at malampasan nito ang tradisyonal na samahan. Marapat na gumawa ito ng mainam na hakbang upang maka-alis sa anino ng Estados Unidos na kung saan tayo ay patuloy na inaabuso at ginagamit para sa global na pulitika.  Dapat na maghanap tayo ng alternatibo na higit na makabubuti para sa ating pambansang interes, kabilang ang ‘Timog sa Timog’(South-South) na pagkakasundo at relasyong pangkalakalan, pamumuhunan at pangteknolohiya.

Sa ngayon, mahalagang maunawaan at mapaghandaan ng bansa ang praktikal na patakarang may relasyon sa epekto ng globalisasyong pang-ekonomiko sa ilalim ng rehimeng GATT/WTO, maging ang paglitaw ng ‘European Union’, NAFTA at iba pang samahang rehiyong pang ekonomiko. Ang ganitong pagbabago ay may mahalagang pang-ekonomiko at pampulitikal na implikasyon para sa Pilipinas.

Ang panunumbalik ng banyagang tropa sa ating baybayin kasabay ang ilang mga maanumalyang kasunduang panseguridad ay malinaw na balakid sa ating hangaring magsulong ng isang malayang patakarang panlabas.  Ang VFA o Visiting Forces Agreement ang pinakatiwaling aspeto ng ating patakarang panlabas sa kasalukuyan. Ang kasong panggahasa sa isang dalagang Pilipina ng mga Kanong sundalo pati na ang mariing pagmamatigas ng pamahalaan ng Estados Unidos na ayaw isuko ang mga unipormadong kriminal sa kustodyo ng ating mga korte ay siyang pumipilit sa atin na masusing tingnan at repasuhin ang mga implikasyong panlipunan, at panseguridad, na dulot ng muling pag-apak at aktibidades ng sundalong Kano sa Pilipinas. Ang mga ito ay tuluyan nang naibalik sa pagbasbas ng VFA.

Ang pagsuko ng kapangyarihang hurisdiksyon sa batas at korte ng Pilipinas

Nang lumagda ang pamahalaan ng Pilipinas sa VFA, ay tuluyan na nating isinuko ang ating lubos na karapatang litisin ang mga nagkasala sa loob ng lupain natin para lamang sa mga tropang banyaga.   Masdan natin kung paano naging inutil ang ating mga hukuman at batas sa pagpapatupad ng ating saklaw ng batas at karapatan sa pangangalaga ng mga dayuhang kriminal kahit pa sa ating sariling lupain. Nang ipinapatupad pa ang Kasunduan ng RP-US sa Base Militar, ginamit ng mga pinunong sundalo ng mga base militar ng U.S. para mabigyan ng silong ang mga nagkakasalang sundalong Kano bilang pananggala sa pagdiin sa mga krimeng nagawa nila habang sila ay nasa Pilipinas pa.  Samakatwid, mula 1947 hanggang 1991, sa higit tatlong libong naiulat na krimeng nagawa ng mga hukbong Kano dito sa bansa, wala ni isang kaso ang umabot sa hukuman at nalitis at nakapaghatol laban sa mga nagkasalang sundalo ng Estados Unidos, kabilang na ang mga krimeng karumaldumal.

Sa ilalim ng ikalimang Artikulo ng VFA, ang nagkakasalang sundalo ng Estados Unidos ay mapapasailalim sa pangangalaga at saklaw ng mga awtoridad ng Estados Unidos, at sa gayon walang habol dito ang batas ng Pilipinas kahit na ang sala ay ginawa sa anumang bahagi ng teritoryo ng Pilipinas.

Ang ikalawang artikulo ng VFA ay nagliligtas sa mga tauhan ng militar ng Estados Unidos at tauhang sibilyan nito mula sa mga regulasyon sa mga pasaporte at visa.  Ang parehong pribileheyo na ito na ibinibigay sa mga taga Estados Unidos ay hindi ibinibigay sa mga Pilipinong tauhan o hukbo na bumibisita sa Estados Unidos.  Maging ang mga diplomatiko na pumapasok sa Pilipinas ay hindi nga nakakaranas ng ganitong pribilehiyo, kayat bakit kailangang ang militar at sibilyang tauhan (mga CIA?) ng Estados Unidos sa ilalim ng U.S. Department of Defense ay nakakaranas ng ganitong mas mataas na kaluwagan?

At sa ikatlong artikulo ng VFA ay nagtatakda na ang mga tagapamuno ng mga sasakyang panghimpapawid at pandagat ng hukbo ng Estados Unidos ay siyang magsasagawa ng inspeksyon sa mga nasabing sasakyan at mga kargamentong sila rin ang nagmamay-ari. Bakit naman kailangang kung sino pa ang mga bumibisita dito ay sila pa ang nagsasagawa ng mga inspeksyon ng sarili nilang mga papasok na sasakyan at kagamitan para sa atin na tumatanggap sa kanila?

Ang VFA at ang kawalan ng katumbas na ratipikasyon ng Senado ng Estados Unidos

Para muling pahintulutan ang mga banyagang tropa sa ating lupain, malinaw na isinasaad ng Saligang Batas na ang hakbanging ito ay nangangailangan ng isang tratado. Ang ganoong tratado ay dapat napagkasunduan ng 2 katlong (2/3) kasapi ng Mataas na Kapulungan o Senado at gayon din ay naratipika ng kabilang estado na gusting makipagkasundo sa atin.  Dahil ang Saligang Batas ay humihiling na ang tratado ay dapat na may katumbas na ratipikasyon ng kabilang estado, sa kasong ito, ang Senado ng Estados Unidos, ang di pagsunod dito ay nangangahulugan ito ay magiging isang “executive agreement”, sa gayon ito’y salat sa rekyimento ng isang tratadong itinatakda ng mismong Saligang Batas.

Narinig ko na binabanggit ng Kagawaran ng Ugnayang Panlabas ng Pilipinas na hindi niraratipika ng Senado ng Estados Unidos ang mga tratadong sinusulong ng magkabilang bansa.   Ito ay napakalinaw na kamalian.  Maaari nating banggitin na ang Treaty of Paris ng 1899 ay nilagdaan at pormal na niratipika ng Senado ng Estados Unidos isandaang taon na ang nakararaan sa pagitan ng Espanya at Estados Unidos.   Noong 1976, ang U.S.-Spanish Bases Treaty ay pormal na niratipika ng Senado ng Estados Unidos bilang isang tratadong bilateral.  Hindi ba kinikilala ng Senado ng Estados Unidos ang Senado ng Pilipinas bilang kapantay o katumbas nito sa ratipikasyon ng tratado?

Sinasabi rin na ang Estados Unidos ay mayroong iba pang 78 na Status of Forces Agreement (SOFA) sa iba pang bansa na katulad ng VFA. Ang datos na ito ay walang katotohanan.   Halos lahat ng bansang ito na may SOFA ay mayroon pa ring mga base militar at pasilidad ng Estados Unidos.  Karamihan ng mga SOFA ay naipapatupad lamang sa loob ng mga pasilidad o base na mga ito.  Habang ang mga  pasilidad ng NATO/Estados Unidos o Japan/US ay sakop ng SOFA, ang mga tumatanggap na bansa ay di pa rin isinusuko ang kanilang saklaw na buong teritoryo.  Masasaksihan pa lamang ngayon sa atin ang SOFA ng isang bansa na walang pasilidad ng Estados Unidos na isinusuko na natin agad ang saklaw nito sa buong teritoryo sa kapuluan.

Ang SOFA o VFA ay ginawa para sa adbentahe ng Estados Unidos sa loob ng mga base o pasilidad nito tulad na lamang ng sa naibasura nang RP-US Military Bases Agreement kung saan ang mga probisyon ng SOFA ay nakalahad din.  Ngunit, maging  sa Military Bases Agreement o MBA na hindi na muling tinanggap bagkus binasura na ng Senado ng Pilipinas noong 1991, wala sa anumang saklaw o karapatan sa buong bansa ang binibigay ng VFA sa Estados Unidos. 

Ngunit hindi ito ang kahuli hulihang pagkakataon na iniwasan ng Ehekutibo ang Senado sa pamamagitan ng ilegal na tangkang magpasok ng isang executive agreement sa usapin ng pagbabalik ng pananatili ng banyagang pwersang military at pasilidad.   Noong 2001, pormal na nilabas ang Mutual Logistics and Support Agreement(MLSA) na nilagdaan ng mga mababang ranggo na opisyal ng Sandatahang Lakas ng Estados Unidos at Pilipinas para mapagbigyan ang pagtatambak at paglipat ng mga basura ng hukbo ng Estados Unidos ditto sa ating lupain.   Ang MLSA ay inihayag bilang para sa pagsulong ng RP-US Mutual Defense Treaty, para may basehan ito kung sakaling maging kwestiyonable ito batay sa itinatakda ng kasalukuyang Saligang Batas, ang VFA ay sasabihing karugtong ng MDT ng 1951 at kinokonsidera bilang isang utos para maipatupad ang nasabing tratado.

Pagbibigay sa Estados Unidos ng di tiyak na garantiya

para sa karapatan nito sa ating lupain

Ang VFA ay nagbibigay ng isang malabo at di tiyak na garantiya sa Estados Unidos para sa mga aktibidad ng kanilang hukbo sa ating lupain dahil hindi nito isinasaad kung gaano katagal at kung ilang pwersa ng Estados Unidos ang papayagan para sa mga di matukoy na aktibidades sa ating lupain.   Nasasaksihan natin ngayon ang paglipana ng mga tauhan ng Sandatahang Lakas ng Estados Unidos sa halos lahat ng kapuluan ng bansa. 

Ang kasunduan ay hindi nagtatakda ng kung anuman ang pinakamalaking bilang ng sundalong Kano na maaring pahintulutang makapasok sa Pilipinas.  Hindi rin tinitiyak ang panahon na ang mga ito ay papayagang manatili sa Pilipinas.   Kaya naman malinaw na ang VFA ay nagbibigay ng kakayahan ng mga ito na makapasok at makinabang sa Pilipinas sa di tiyak na panahon at di tiyak na mga aktibidades.

Ang operasyon ng Sandatahang Lakas ng Estados Unidos sa mga sasakyang pandagat at panghimpapawid na nakasaad sa ikawalong artikulo ay malabo ang itinatakda.   Hindi nito tinutukoy kung saan ang maaari o kung saan ang limitasyon ng Sandatahang Lakas sa akses nito sa Pilipinas.  Mapanganib na hayaang maging hayagang bukas ang teritoryo ng Pilipinas at payagan ang mga aktibidades na salat sa regulasyon itong mga banyagang hukbo, dahil ito ay isang banta sa ating sariling pambansang seguridad.

Ang Artikulo 9 sa “Duration and Termination” ay nagtatakda na ang kasunduan ay walang tiyak na araw ng terminasyon, samakatwid ay mabubuhay nang walang hanggan ang kasunduan.

Binibigay ng kahulugan sa Artikulo 1 ng VFA na ang tauhan ng hukbo ng Estados Unidos ay mga tauhang militar at sibilyan ng Estados Unidos na pansamantalang lumalagi sa Pilipinas upang gawin ang anumang mga aktibidades na sinang-ayunan ng pamahalaan ng Pilipinas.   Anong mga aktibidades?

Paano naaapektuhan ng VFA ang pambansang seguridad ng Pilipinas

Hindi pinapabuti ng VFA ang pambansang seguridad ng Pilipinas.  Bagkus, ito ay nalalagay sa panganib.

Ang mga nakaraang presensiya ng tropang militar ng Estados Unidos sa teritoryo ng Pilipinas ay nagpapakita na ginagamit ang bansa bilang panimulang punto ng interbensyong militar ng Estados Unidos laban sa ibang bansa.   Ang akses ng militar ng Estados Unidos sa pamamagitan ng VFA ay nagbabalik ng papel ng Pilipinas sa istrukturang military ng Amerika bilang suporta sa mga operasyon ng kanilang lakas pandagat at sandatahang lakas.  Ang mga bisitang nabal o sa porte ay hindi lang mga “goodwill visits” o “to show the flag”.  Ang mga bisitang nabal ay suporta sa patuloy na operasyon at misyong militar sa pamamagitan ng pagpapanatili ng suplay, pagpapasigla ng eskuwadron, pagbibigay ng pahinga at libangan, pag-iimbak ng gasoline at pagpapaayos, para manakot ng interbensiyong militar at higit sa lahat, ang maghamon ng digmaan.

Ang mga problemang idinulot ng paghihiganti ng muling lumilitaw na nasyonalismong Pan Arab at pundamentalistang Islam bilang reaksyon sa agresiyon at interbensiyon ng Estados Unidos sa Gitnang Silangan ay hindi natin problema.  Sa ngayon, ang persepsiyon sa Estados Unidos ay isang siga na estado na nanananakop o nambobomba ng mas maliliit na bansa ayon sa kanilang kagustuhan, nanag walang respeto sa mga pambansang hangganan o soberaniya ng ibang nasyon tulad ng ginawa nito laban sa Grenada, Panama, Sudan, Afghanistan at Iraq, at ngayon ay ang mga banta nito laban sa Iran.  Idinulot nila sa kanilang sarili ang parusa ng mga kaganapan nung 9/11 na kung tawagin ng Amerikanong manunulat na si Chalmers Johnson ay “blowback”, mga hindi sinasadyang kaparusahan ng mapanghamon na pandaigdigang patakaran ng Estados Unidos.   Itinatanim ng Amerika ang sarili nitong mga punla ng pambansang inseguridad.

Ang pundamental at seryosong isyu ngayon tungkol sa VFA ay ito:  Gusto ba nating bigyan ng lugar ang sandatahang lakas ng Estados Unidos sa ating teritoryo, kahit labas sa ating mga batas at Konstitusyon, upang magamit ng Estados Unidos ang Pilipinas bilang pangunang punto ng interbensiyong military laban sa ibang bansa?   Ito ang ginawa ng Estados Unidos isang daan taon na ang nakalipas matapos sulutin ang kalayaan ng Pilipinas at gamitin ang teritoryo bilang pangunang punto ng lokal at banyagang interbensiyon.   Gusto ba nating maging haligi na magpapalakas sa pandaigdigang sistema ng Estados Unidos na patuloy na nakikialam sa pamamagitan ng pagpapadala ng tropa nito sa internal na isyu ng ibang bansa?   Gusto ba nating  maging ispringbord ang bansa upang muling mapalakas ang mga yunilateral na aksyon ng Estados Unidos sa buong mundo na lumalabas sa pambansang soberaniya ng ibang pala-kaibigang bansa?

Binabalangkas ng mga pangyayari ang mapanganib na yunilateral na pagsasanay ng tropang militar sa Estados Unidos na dinadahilan para sa “seguridad” at “pandaigdigang digmaan laban sa terorismo.”   Umaasta ang Estados Unidos na parang isang internasiyonal na siga na kinakaya-kaya ang mga maliliit na bansa sa pamamagitan ng pagyayabang ng kapangyarihan.   Tinatali ng VFA ang Pilipinas sa istratehiya ng Estados Unidos na pandaigdigang pakikialam at naaayon sa kanilang istratehiyang nuclear.  

Sa ilalim ng VFA, ang Pilipinas ay naging “de facto” na nagsasanay sa lahat ng pang-sibilyang daungan at paliparan, at pagseserbisyo ng mga sasakyang dagat ng Estados Unidos na may misyon at obhektibong pang-militar.  Ibinabalik ng VFA ang papel na ginampanan ng Pilipinas nung nandito pa ang base military ng Estados Unidos – bilang kasabwat sa mga operasyon ng interbensiyon at agresyon ng sandatahang lakas ng Estados Unidos sa Asya Pasipiko, Gitnang Silangan, o saan mang parte ng mundo.  Pinapahina ng VFA ang mga lehitimong interes ng Pilipinas sa relasyon nito sa ibang mga bansa, particular sa mga kumukuha ng serbisyo ng mga manggagawang Pilipino at pati na rin ang mga nakikipagkalakalan sa atin.  Lahat ito ay tahasang lumalabag sa konstitusyonal na pagbabawal sa paghahamon ng digmaan bilang kasunduan ng mga hidwaan, kung kaya’t gusto nilang amyendahan ang 1987 na Saligang Batas.

Dahil dito kaya nagging panganip sa pambansang seguridad at seguridad ng mga Pilipino ang VFA.   Ito ay panganib sa ating seguridad bilang mga mamamayan at bansa, dahil ang anumang bansa na nagsisilbing “host” sa sandatahang lakas ng Estados Unidos – bilang base, o akses military, o pagbisita ng sandatahang lakas ng Estados Unidos – ay nagkakaroon ng peligro na madamay sa armadong interbensyon ng militar ng Estados Unidos sa mga patuloy na pinapadalang tropa ng kanilang sandatahang lakas.  Kailangan nating makapagpasiya kung patuloy na magiging parte ang ating teritoryo ng suportang istruktura sa ibayong dagat ng isang bansang inaabuso ang namamagitan na pandaigdigang posisyon ng “pagdepensa”.   Kailangan din nating magpasiya kung patuloy nating babaluktutin an gating mga patakaran at batas, sa ikakasama n gating dignidad bilang nasyon upang maglulan sa ating teritoryo, ang sumosobrang paglaki ng mga gamit pandigma at patakaran ng Estados Unidos na nagbigay daan sa mas maraming digmaan at hidwaan.  Dapat din alalahanin na bilang kapinsalaan, ang Estados Unidos (at mga mamamayan nito sa ibayong dagat) ay mga pangunahing nakakaakit ng mga pag-atake dahil sila’y mga nagpapa-lala sa mga galit sa kanilang bansa.  Sa pamamagitan ng VFA, tuluyan tayong nag-aanyaya ng mga paghiganti at parusa sa mga dumadaming kaaway ng Estados Unidos.

Binuksan din ng VFA ang mga daungan at paliparan ng lakas pandagat, pang-armas at panghimpapawid.  Habang pinupuna ng Estados Unidos ang kakayahayg nuclear ng ibang bansa tulad ng Iran, North Korea, atbp., ang sarili nitong armas nuclear ay nananatiling mahalagang elemento ng modernong lakas pang-dagat ng Estados Unidos.   Ito ang dahilan kung bakit patuloy na giagamit ng Estados Unidos ang patakarang “hindi magkukumpirma at hindi magtatanggi” tungkol sa mga armas nukleyar sa kanilang mga sasakyang dagat.  Mayroong hindi patas na pamantayan sa pagsasabi sa ibang bansa na isiwalat ang kakayahang nukleyar ng kanilang pasilidad habang tumatanggi itong ibunyag din ang kanila.   Palaging isinasawalang-bahala ng VFA ang patakaran ng Pilipinas patungkol sa mga sandatang nuclear.  Dahil sa ang Pilipinas – pangloob man o panglabas – ay nagpapatibay at nagtataguyod ng malayang patakarang konstitusyonal sa mga sandatang nuclear sa teritoryo nito, dapat na malinaw ang mga probisyon ng VFA sa pagtaguyod ng konstitusyonal na pagbabawal sa mga armas nuclear.  Dapat na ituring na ilegal para sa Estados Unidos o ibang dayuhang sasakyang dagat o eroplano na armado ang pagdala sa teritoryo ng Pilipinas, kahit na para sa transportasyon, daungang tawag, pangserbisyo, o para sa pagdidiskarga, ng anumang armas nuclear o anumang parteng nuclear.  Ang mga bumibisitang armadong sasakyang-dagat ng anumang bansa ay kinakailangan munang magpatunay nito.

Matagal ko nang pinanukala ang pagpasok ng nasabing probisyon sa VFA, pero hindi natin ito maaasahang maipatupad sa tratadong maglilibre ng mga sandatahang lakas ng Estados Unidos sa ating teritoryo mula sa mga lokal na batas.  

Ang Pilipinas ay dapat laging sumusunod sa mga patakaran ng estado na kalayaan mula sa armas nuclear at mga prinsipyo ng pagdidisarmang nuclear na ating sinuportahan sa mga kasunduan ng United Nations at internasyunal na pagpupulong.  Pinirmahan natin ang tratadong ASEAN para sa Southeast Asia Nuclear Weapons Free Zone nuong Disyembre 14, 1995 na pinatupad nung Marso 26, 1997.  Ilang taon ang nakakaraan, malaki ang ibinahagi ng gobyerno ng Pilipinas para manalo ng declamatory judgment mula sa World Court (International Court of Justice) sa The Hague, Netherlands, na nagsasaad na, “ang paggamit at pagbabanta gamit ang mga armas nukleyar ay mga krimen labas sa sangkatauhan.”  Kailangang ipagpatuloy ng ating bansa ang pagsunod sa kasunduan laban sa armas nuclear, lalo na sa pakikipag-ugnayan sa mga bansang armadong nuclear tulad ng Estados Unidos na ang nuclear arsenal ay mayroong 15,000 armas at bagong henerasyon ng mga armas nuclear kabilang ang mga uranium-depleted na armas na ginamit nito laban sa Iraq.

Hayaan ninyo akong magtalakay ng aspeto ng “pantaong seguridad” (human security) na madalas ay isinasang-tabi natin sa pagsusuri ng mga isyung pang-seguridad. Ang ating karanasan sa presensiya ng mga military ng Estados Unidos ay nagpapakita na hindi lamang nito sinisira ang local na ekonomiya dahil nagiging kuta itong dumedepende sa dayuhang militar, ngunit totoo’t mahalagang banta sa kalagayan n gating mga kababaihan at kabataan.  “Pahinga at libangang aktibidad” (rest and recreation) o prostitusyong military para sa kung tawagin a “morale” ng tropa, ay nagpalala sa sekswal na pananamantala n gating mga babae’t bata na pinakadelikado sa lahat.  Ang imahe ng ating mga babae’t bata ay nasa libo-libong batang Amerasian na ulila sa ama at nasa lumalagong industriya ng sex para sa mga tropang Amerikanong nasa R & R na bakasyon.  Dadami pa ang ating mga babae’t bata na magiging biktima ng sekswal na pananamantala ng mga miyembro ng sandatahang lakas ng Estados Unidos.  Ang kaso ng panghahalay na naganap sa Subic ay isang pang-araw na kuwento sa Okinawa, Japan laban sa kanilang mga babae’t bata na madalas ay biktima ng pananamantalang sekswal ng mga Amerikanong Marino.

Tungkol sa modernisasyon ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas, pagkatapos ng higit sa 50 taon ng kasunduang militar ng Pilipinas at U.S., ano ang kasalukuyang lagay ng lakas pangdepensa ng bansa?  Nakapagsagawa ang mga kasunduang military na ito sa pagpigil ng tunay na pagpapabuti at pagpapalakas n gating sandatahang lakas na dinisenyo ng mga kasunduang ito upang sumandal o umasa sa Estados Unidos.  Sinuportahan ban g RP-US Mutual Defense Treaty o ng natsuging Military Bases Agreement an gating pag-angking karapatan sa Sabah laban sa pananatili ng Malaysia?  Hindi kailanman naging layunin ng kasunduang ipinataw sa atin ng Estados Unidos na mapabuti ang kakayahan ng Pilipinas sa pagtatanggol at ang pagkakaroon ng isang nagsasarili at modernisadong establisimientong pananggol.  Dapat matutunang mabuti ng establisimientong pananggol ng Pilipinas ang mga aral na ito at makapagbuo ng isang tunay na kapanipaniwalang patakarang pananggol batay sa ating kakayahan.

Kailan tayo matututo?   Pagbabayaran pa rin ba nang mahal para sa ilusyong “seguridad” sa aspetong pulitical, sosyal, legal,  pang-ekonomiko, at pangkapaligiran?  Ang pagbibigay ng kabuuang ekstrateritoryaliti sa sandatahang lakas ng Estados Unidos sa buong archipelago ay nangangahulugan ng pagsuko ng hurisdiksyon at pambansang dignidad para sa wala. 

Ang VFA at ang kalikasan     

Walang hakbangin o probisyon sa VFA kung paano mananagot ang sandatahang lakas ng Estados Unidos sa anumang paninira sa kalikasan.  Dahil sa nakakadismayang record ng Estados Unidos sa paglilinis ng kanilang mga dumi sa mga dating base-militar, dapat lubusan tayong mag-alala sa mga paninira sa kalikasan na idudulot ng militar ng Estados Unidos sa isang buong taong pagsasanay-militar at daungang pagtawag.

Hanggang ngayon, ang gobyernong Amerika ay tumatanggi pa rin kilalanin at walang pinapakitang pagkukusang-loob na imbestigahan o linisin ang anumang mga kumpirmadong lugar na kontaminado sa mga dating base militar rito.   Sa mga limitadong pagsusuri sa mga dating base ng Estados Unidos dito, napatunayan na ang tubig at lupain ng mga malapit na komunidad ay kontaminado ng mga sangkap at solvent na carcinogenic, bombing hindi pa sumasabog, at tingga at asoge.  Ang mga pagsasanay military ng Estados Unidos ay nagresulta sa kontaminasyon at pagkasira ng kalikasan tulad ng mga nakatalang kaso sa Okinawa, Japan kung saan:

 “ …mga pagsasanay sa pamamaril ay nanira ng mga kagubatan at kabundukan at kinontamina ang mga lupa ng TNT, RBX, DNT at mga hindi pa sumasabog na amunisyon at misayl; kontaminasyon ng asbestos, tingga, PCB ng mga tubig ng Okinawa; erosyong red soil dahil sa regular na paggalaw ng militar; cobalt 60 galing sa mga daungang militar; ang pagkatuklas ng mga palakang mutant sa mga baybaying dagat na sobrang kontaminado sa paligid ng mga pasilidad military ng Estados Unidos sa Okinawa.”

Sa Pilipinas, isang sarbey pang-kalusugan sa ilalim ng Health for All Project (1998) ilang taon na ang nakakaraan sa dating Clark Air Force Base sa Pampanga at kinondukta ni Dr. Rosalie Bertell bilang punong imbestigador, ay napagtugma ang ilang mga dumi ng military ng Estados Unidos sa ilang mga sakit sa munisipalidad at komunidad ng Mabalacat, Pampanga.  Kasama rito ang mga sakit na nagpapahina ng imyuniti at mga sakit dulot ng kontaminadong tubig galing sa mga dating base ng Estados Unidos. 

Ang mga karapatang paglapag at pagdaong na nakasaad sa Visiting Forces Agreement ay muling pinakilala ang puwersa ng militar ng Estados Unidos sa buong bansa para sa mga pagbisita sa mga daungan pati sa mga gawaing militar gamit ang mga mapanganip na kagamitang pandigma.   Masama ang rekord ng gobyernong Amerika sa pagkabigo nitong imbestigahan, isiwalat, at linisin ang mga panganib sa kalikasan na dulot ng mga pang-militar na aktibidad ng Estados Unidos hindi lang sa Pilipinas kundi pati na rin sa Panama, Puerto Rico, Japan, South Korea, Hawaii at Alaska.

Kung ang mga sasakyan ng hukbong dagat ng Amerika na tumatakbo gamit ang makinang nuclear nito ay nag-emit ng radyasyon habang nakadaong sa Pilipinas, paano sila papanagutin sa kawalan ng probisyong pang-kalikasan sa VFA?   Ngayong ang buong bansa ay bukas na sa mga pambibisita sa daungan at paliparan ng mga armadong tropa at simulasyon ng kombat sa pagsasanay military, kailangang asahan na natin ang mga pang-kalikasan at pang-kalusugan na katumbas ng ganitong mga aktibidad.   Isang editorial ng New York Times ang nagtampok sa problemang ito nung Disyembre 25, 1998:

 “When the United States pulled out of the Clark and Subic Bay Bases in the Philippines beginning in 1991, it left dozens of sites where toxic chemicals and asbestos had been dumped or buried in unsecured landfills.  These may now be the cause of disease among people living nearby.  Washington has paid the Philippines nothing for cleanup and has released only perfunctory information about the hazards.”

Huwaran ang VFA ng ibang bansa?

Ngunit mas higit pang insulto sa kapangyarihan ng Pilipinas ang pagpayag ng ibang bansa, katulad ng Australia, New Zealand o Singapore, na gamitin ang VFA bilang isang modelo ng kasunduan para nila hasain ang kanilang pwersang militar. Gusto nilang gawin tayong kampo ng pagsasanay at pagdusahan ang lahat ng pang-kalikasan, sosyal, at pulitikal na katumbas ng paghohost ng pagsasanay ng kanilang puwersa.  Hindi natin pinaalis ang mga base militar ng Estados Unidos upang maging kampo para sa OJT o “on the job training” ng sandatahang lakas ng ibang bansa.  Aking pinapayuhan ang mga bansa na nabanggit na huwag nang ituloy ang mga ganitong plano dahil magbubunga lamang ito ng pagkamuhi ng mga tao at komunidad na maaapektuhan ng sosyal at pang-kalikasang epekto ng pagsasanay militar.   Halimbawa, ag presensiya ng special operations forces ng Estados Unidos sa Mindanao nung Balikatan at iba pang uri ng pagsasanay militar nang buong taon ng 2003 ay nagpaalala ng mga krimen ng mga puwersang nananakop ng Estados Unidos nung simula ng 20th siglo tulad ng masaker ng Bud Dajo. Dito, higit sa 600 Muslim ang pinaslang ng mga sundalong Amerikano.

Ang VFA bilang kasangkapan ng buong pagsuko ng kapangyarihan ng Pilipinas

Sinasabi ko na ang tratadong ito – ang VFA – ay isang pambansang indignidad at instrumento ng pagsuko. Ito ay nagsisilbi lamang sa iisang panig.  Ito ay hindi makatarungan at ito’y mali.   Ang mga probisyon nito ay kumikiling lamang sa interes ng Esados Unidos habang ginagamit ang mga malabong alituntunin upang tapakan ang mga karapatan ng Pilipinas bilang isang soberaniyang estado sa sarili nitong teritoryo. 

Mga labing-apat na taon na ang nakakaraan, pinakita natin sa buong mundo na sa kabila ng ating mga kahinaan bilang nasyon at kahit na sa pagpe-presyur galing sa isang superpower, alam natin kung paano ipagtanggol ang ating mga soberaniyang interes at ipahayag ang ating dignidad.  Dahil sa desisyon na alisin ang mga base ng Estados Unidos nung Setyembre 16, 1991, ipinagmalaki natin na tayo ay Pilipino.  Ang desisyon din na alisin an gating mga tropa sa Iraq ay isang tagumpay laban sa bansang inagaw an gating maikling kalayaan isang siglo na ang nakaraan, at tulad ng ginawa nito sa Iraq ngayon, trinato ang ating mga bayani para sa kalayaan, na lumaban sa agresiyon at kolonisasyon ng Estados Unidos, tulad ni Macario Sakay, Montalan at iba pa bilang mga terorista, rebelde, at criminal na pinaghuhuli at pinagpapatay.   

Ang isyu ng pagbabalik ng presensiya ng militar ng Estados Unidos sa Pilipinas, na pinaalis nung 1991, ay mahalagang iugnay sa patuloy na paggamit sa ating teritoryo ng Amerika sa kanilang mga patakarang interbensiyon sa maraming parte ng mundo.  Ito ay inilahad sa isang dokumento ng U.S. General Accounting Office, “Overseas Presence” (June 1997), na nagsaad,   “Military exercises demonstrate U.S. resolve and capability to project military presence anywhere in the world." 

Sa kasalukuyan, sa ikasasama ng pambansang soberaniya ng ibang nasyon, ang mga yunilateral na hakbanging militar ng Estados Unidos ay pinagdedesisyunan ng Estados Unidos bilang nag-iisang tagapagpasiya ng kapayapaan, bilang tagapagpaganap at  tagaseguro ng kaayusan na pinapaliwanag nito sa ikasusulong ng kanyang sariling pambansang interes.   Ngayon, gusto ba nating pabayaan ang ating interes sa mga sariling patakarang panlabas at panseguridad upang suportahan ang Sandatahang Lakas ng Estados Unidos at ang mapanghimasok at interbensiyonistang istratehiya nito sa mundo? 

Hinihintay pa rin nating malaman kung paano napabuti ng Visiting Forces Agreement ang kalagayan ng Republika. Basta ang malinaw ay nagdudusa ang Republika sa indignidad ng paglabag sa sarili nitong Konstitusyon at mga lokal nitong mga batas.    Sa katunayan, dahil sa VFA, ang ginagahasa ng mga tropang dayuhan ay hindi lamang ang ating mga kababaiahn katulad ni Nicole, kundi ang mismong dangal ng buong bansang Pilipinas.  

Sa kabuuan, payagan niyo akong idiin na ang patakarang panlabas ng isang bansa ay pinagpapasyahan ng pulitika, sistema ng ekonomiya at kultura nito.  Marami sa mga pambansang problema natin ngayon – kabilang ang utang panlabas, malawakang paghihirap, lumalalang kakulangan sa trabaho, at iba pa – ay sanhi ng ating pagkakasangkot sa pandaigdigang sistema ng ekonomiya. Dito, ang desisyon at aktibidad ng mga bansang may dominanteng ekonomiya at pinakamalaking impluwensiya sa mga institusyon tulad ng World Bank, ang IMF at World Trade Organization ay nakakaapekto ng malaki sa ating lokal na pulitika. 

Ang transnasyonalisasyon, dominasyon at dependensiya ay nagpapataw ng mga limitasyon sa ating mga patakarang lokal, panlabas, at panseguridad.  Ngunit, kailangan pa rin alalahanin na ang ibang nasyon na ating kapareho ng sitwasyon ay mas nakakapagpahayag ng kanilang pambansang interes at pambansang kalayaan.  Nagawa natin ito nung Setyembre 16, 1991 nang patalsikin natin ang mga base militar sa Pilipinas. Nagawa natin ito sa kaso ni Angelo de la Cruz, nang magawa nating i-urong ang mga tropa ng Pilipinas mula sa Iraq.

Sana ay tumulong ang dakilang unibersidad na ito sa paghubog ng ating mga susunod na lider at tagapaglingkod upang tumanim sa kanila ang isang malalim na pagkakakilanlan sa sarili bilang isang Pilipino at layunin, na buong loob na paglilingkuran ang interes ng bayan, at na mayroong di maytatawarang propesyonalismo at katapatan.  Sa pamamagitan ng mga lider at tagapaglingkod na ganito sa Serbisyong Panlabas, maaring magkaroon tayo ng mas magandang posisyon sa pagkamit ng isang malayang patakarang panlabas na ayon sa ating Saligang Batas. Inilathala ng Bulatlat

*Isang Lektyur at pagtalakay sa Symposium na Inisponsor ng Union of Journalists of the Philippines-UP Diliman at Nicole Information Bureau, Task Force Subic Rape.College of Mass Communication Auditorium, Unibersidad ng Pilipinas, Diliman, Sept. 14, 2006.

BACK TO TOP ■  PRINTER-FRIENDLY VERSION  ■   COMMENT

© 2006 Bulatlat ■  Alipato Media Center

Permission is granted to reprint or redistribute this article, provided its author/s and Bulatlat are properly credited and notified.